Frank Gehry, wizjoner, który zmienił sposób myślenia o architekturze

Na początku miesiąca świat obiegła smutna wiadomość. 5 grudnia 2025 roku w Santa Monica zmarł Frank Gehry, kanadyjsko-amerykański architekt o polskich korzeniach, laureat Nagrody Pritzkera i twórca tak ikonicznych dzieł architektonicznych jak Guggenheim Museum w Bilbao, Walt Disney Concert Hall w Los Angeles czy Fondation Louis Vuitton w Paryżu. Jego wykreślone śmiałą kreską budynki o rzeźbiarskich formach zmieniły sposób myślenia o architekturze.

Z Toronto i Łodzi do Santa Monica

Frank Gehry (właśc. Frank Owen Goldberg) urodził się 28 lutego 1929 roku w Toronto w rodzinie żydowskiej. Jego matka pochodziła z Łodzi, a dziadkowie są pochowani na tamtejszym cmentarzu żydowskim. To z nimi jako dziecko budował z drewnianych odpadów pierwsze „miasta” na dywanie w salonie. W 1947 roku przeniósł się z rodziną do Kalifornii, gdzie ukończył architekturę na University of Southern California, a później studiował planowanie urbanistyczne na Harvardzie.

W latach 50. zmienił nazwisko z Goldberg na Gehry. Stopniowo budowal swoją pozycję w Los Angeles. Początkowo przez projekty domów jednorodzinnych, niewielkie obiekty handlowe i eksperymentalne meble, m.in. słynną kartonową serię Easy Edges. Przełomowym dziełem stał się jednak jego własny dom w Santa Monica, przebudowany w 1978 roku z użyciem blachy falistej, siatki i zwykłej sklejki, który zapewnił Gehry’emu miejsce w światowym kanonie dekonstruktywizmu.

Frank Gehry zmarł w swoim domu w Santa Monica, w wieku 96 lat, po krótkiej chorobie układu oddechowego. Pozostawił żonę Bertę Aguilerę oraz dzieci i wnuki, a także imponujący dorobek.

„Bilbao effect”. Budynek, który odmienił oblicze miasta

Najbardziej rozpoznawalnym projektem Gehry’ego pozostaje Guggenheim Museum Bilbao, otwarte w 1997 roku nad rzeką Nervión. Tytanowa bryła, złożona z na pozór chaotycznie pofalowanych płaszczyzn, stała się jednym z najważniejszych symboli późnego XX wieku i impulsem dla miejskiej transformacji Bilbao, która przeszła do historii jako „Bilbao effect”: wiarę w to, że odważna architektura może stać się narzędziem odrodzenia całego miasta.

Przy użyciu podobnego języka form wypowiedział się Frank Gehry, projektując salę koncertową Walt Disney Concert Hall w Los Angeles, której stalowe „żagle” stały się nową wizytówką centrum miasta. Gehry projektował salę koncertową nie tylko jako ikonę w panoramie miasta, ale przede wszystkim jako przestrzeń dla muzyki – z wnętrzem opracowanym w ścisłej współpracy z akustykami, niczym „instrument w skali miasta”.

W Europie jego styl najmocniej wybrzmiał w siedzibie Fondation Louis Vuitton w paryskim Lasku Bulońskim, budynku przypominającym szklany statek o rozpiętych na wietrze żaglach. Inne ważne projekty słynnego architekta to: LUMA Arles, wieża w Toronto, siedziby firm technologicznych, biblioteki i kampusy uniwersyteckie, a także pierwszy nowojorski wieżowiec Gehry’ego przy 8 Spruce Street.

Frank Gehry konsekwentnie przesuwał granice technologii. Wykorzystywał oprogramowanie znane z przemysłu lotniczego (CATIA), aby przenosić ręczne szkice i makiety do świata cyfrowego i realizować skomplikowane falujące formy z metalu, szkła i betonu.

Architekt żeglarz

Mimo statusu gwiazdy Frank Gehry wielokrotnie podkreślał, że zaczyna od ręcznego rysunku, intuicji i długich rozmów z klientami oraz użytkownikami budynków. Jego współpracownicy wspominają, że do końca życia pracował w biurze niemal codziennie, osobiście nadzorując modele i detale projektów.

Cechowała go mieszanka uporu i autoironii. Potrafił ostro reagować na zarzuty „efektowności dla efektowności”, ale jednocześnie pozostawał świadomy własnej pozycji w kulturze popularnej, pojawiając się choćby w kreskówce „Simpsonowie”. W życiu prywatnym był pasjonatem żeglarstwa; wolny czas spędzał na jachcie „Foggy”, co w oczywisty sposób korespondowało z falującymi „żaglami” wielu jego budynków.

Jako wykładowca i mentor Frank Gehry był związany z wieloma uczelniami, m.in. z Harvardem i Yale. Powtarzał, że architektura musi pozostać otwarta na eksperyment i nie powinna bać się emocji. Stąd miękkie linie, zderzenia materiałów i wrażenie ruchu wpisane w jego realizacje.

Frank Gehry. Dziedzictwo

Frank Gehry był jednym z nielicznych architektów, którym udało się zaistnieć w świadomości ogółu nie tylko jako autor efektownych budynków, lecz także jako twórca, który zmienił sposób myślenia o roli architektury w mieście. Otrzymał najważniejsze wyróżnienia branżowe, w tym Nagrodę Pritzkera (1989), Narodowy Medal Sztuki w USA oraz Prezydencki Medal Wolności, a jego projekty stały się stałymi punktami na turystycznych trasach i bohaterami albumów o historii architektury.

Jego język – dekonstruujący tradycyjne bryły, przeskalowujący detale, operujący światłem i blaskiem metalu – bywał kontrowersyjny, różnie przyjmowany przez krytyków. Niezależnie od opinii trudno jednak dziś wyobrazić sobie krajobraz współczesnej architektury bez Guggenheim Museum Bilbao, Walt Disney Concert Hall, Fondation Louis Vuitton czy dziesiątek innych budynków Gehry’ego rozsianych po świecie.

Portret: Jose San Juan / City of Toronto Archives, Fonds 200, Series 2311, File 2969, Item 89
Zdjęcie architektury: Disney Concert Hall w Los Angeles, fot. Carol M. Highsmith, Biblioteka Kongresu, domena publiczna