Tak narodził się styl zakopiański. Folklor, rzemiosło i wielkie nazwiska

Wystawa „Zakopane, Zakopane!”, prezentowana w DESA Unicum, to opowieść o fenomenie, który narodził się na styku natury, lokalnej tradycji i ambicji artystycznych przełomu XIX i XX wieku. Ponad 130 zgromadzonych obiektów – od przedmiotów codziennego użytku po dzieła najwybitniejszych twórców – ukazuje, jak z kultury Podhala wyłonił się styl zakopiański, który szybko przekroczył granice regionu.

Początkowo Zakopane było niewielką osadą, do której przybywano głównie w celach zdrowotnych. Z czasem jednak górski krajobraz i odrębność miejscowej kultury przyciągnęły artystów, etnografów i architektów. To właśnie tutaj ukształtowało się środowisko twórcze, które potraktowało folklor nie jako ciekawostkę, lecz jako pełnoprawne źródło inspiracji do tworzenia nowoczesnych form. W 160. rocznicę urodzin Bronisława Piłsudskiego – etnografa badającego kulturę Podtatrza – wystawa przypomina o znaczeniu lokalnej twórczości dla budowania tożsamości kulturowej odradzającej się Polski.

Styl zakopiański. Z natury do kultury

Sztuka Podhala rozwijała się w ścisłym związku z rytmem przyrody i dostępnością materiałów. Drewno, wełna i owcza skóra determinowały formę przedmiotów, a górski pejzaż wpływał na ornamentykę i symbolikę zdobień. Motywy, które dziś postrzegamy głównie jako dekoracyjne, pierwotnie pełniły funkcje ochronne i identyfikacyjne – określały status, przynależność do danego regionu lub miały przynosić dobrą wróżbę.

Ekspozycja w DESA Unicum pozwala spojrzeć na te formy w szerszym kontekście i zrozumieć, dlaczego właśnie one stały się inspiracją dla nowoczesnego designu, do którego dziś chętnie wracają projektanci mody i wzornictwa.

Strój ludowy – energia, ornament, symbol

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów folkloru zakopiańskiego jest strój góralski. Jego artystyczną interpretację upowszechniła Zofia Stryjeńska, której dynamiczne postacie góralek w pasiastych spódnicach symbolizowały energię i kobiecą siłę. Bardziej wierne lokalnej tradycji są natomiast figurki góralek autorstwa Władysława Adamiaka produkowane w Wytwórni Fajansu w Pacykowie z bogatą ornamentyką rozet, gwiazd i stylizowanych kwiatów, takich jak dziewięćsił czy koniczyna.

Istotnym elementem stroju była także biżuteria. Korale widoczne w rzeźbach Stanisława Gąsienicy-Szostaka symbolizowały zdrowie i witalność, a ich barwa miała świadczyć o kondycji noszącej je osoby.

Parzenica – nie tylko w stroju

W męskim stroju góralskim kluczową rolę odgrywała parzenica, haftowany ornament nawiązujący kształtem do serca. Był znakiem siły, ochrony i prestiżu, a zarazem elementem praktycznym, wzmacniającym materiał. Z czasem parzenica stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów wizualnych Podhala.

Motyw ten szybko przeniknął do architektury i meblarstwa, czego przykładem są projekty Stanisława Witkiewicza. Prezentowany na wystawie fotel zaprojektowany wspólnie z Wojciechem Brzegą pokazuje, jak ornamentyka haftu została przełożona na język drewna i połączyła estetykę ludową z nowoczesnym myśleniem o formie.

Sztuka użytkowa: łyżniki, czerpaki i pazdury

Szczególną część ekspozycji zajmują przedmioty codziennego użytku: łyżniki, czerpaki czy elementy snycerskie, takie jak pazdury zdobiące dachy góralskich chałup. To właśnie na nich zachowały się jedne z najstarszych form ornamentyki zakopiańskiej: rozety, motywy solarne i roślinne.

Drewniane naczynia z rzeźbionymi uchwytami, często zwieńczonymi motywami kozicy lub wilka, inspirowały także projektantów wyrobów srebrnych i platerowanych związanych z Pierwszą Krajową Fabryką Wyrobów Srebrnych i Platerowanych Marcina Jarry i Marcelego Jakubowskiego. Pokazywane na wystawie obiekty udowadniają, że folklor był impulsem dla nowoczesnego designu już na początku XX wieku.

Wielkie nazwiska i współczesne interpretacje

Obok rzemiosła na wystawie obecne są dzieła artystów, którzy stworzyli legendę Zakopanego: portrety autorstwa Stanisława Ignacego Witkiewicza, pejzaże Rafała Malczewskiego, Władysława Jarockiego i Stanisława Kamockiego, a także asamblaże Władysława Hasiora. Ekspozycję dopełniają prace artystów współczesnych, dla których motywy ludowe pozostają żywym punktem odniesienia.

Równolegle prezentowana jest wystawa „Antoni Rząsa. W domu rzeźbiarza” przygotowana we współpracy z Fundacją im. Antoniego Rząsy przypominająca dorobek jednego z najważniejszych polskich rzeźbiarzy, którego twórczość ponownie trafia do międzynarodowego obiegu designu.

Informacje praktyczne i wydarzenia towarzyszące

Obie wystawy można oglądać do 12 lutego w DESA Unicum przy ul. Pięknej 1A w Warszawie. Wstęp jest bezpłatny.

W programie wydarzeń towarzyszących znalazły się m.in. panel dyskusyjny z udziałem Marcina Rząsy oraz oprowadzania kuratorskie prowadzone przez ekspertki DESA Unicum.

Ilustracje: serwis prasowy DESA Unicum