Giorgio Morandi, wybitny włoski artysta XX w., w Zachęcie

Giorgio Morandi jest uważany za jednego z najważniejszych włoskich twórców XX wieku. Wartość artystyczna jego prac przekłada się na wysokie ceny, jakie jego dzieła osiągają na aukcjach, zwykle przekraczające estymowane. Najdroższe martwe natury Morandiego, namalowane techniką olejną w latach 40.–50. XX w., osiągają ceny rzędu kilku milionów dolarów. Grafiki i rysunki (np. ołówek na papierze) kosztują od kilkuset tysięcy do około 1,6 mln USD.

Zorganizowana przez Zachetę – Narodową Galerię Sztuki wystawa, pod honorowym patronatem Ambasady Włoch w Polsce, we współpracy z Museo Morandi | Settore Musei Civici Bologna, jest pierwszą prezentacją prac Giorgia Morandiego (1890–1964) w naszym kraju. Ekspozycja obejmuje pełne spektrum jego działalności twórczej – od wczesnych prac z lat 20. po późne martwe natury i pejzaże, które tworzył do końca życia.

Na wystawie pierwszy pejzaż z 1920 roku „widzi się”, wisząc na przeciwległej ścianie, z ostatnim pejzażem namalowanym przez Morandiego w 1962 r., na co podczas oprowadzania przed wernisażem wystawy 18 lipca 2025 r. zwrócił uwagę kurator Lorenzo Balbi, dyrektor MAMbo – Museo d’Arte Moderna di Bologna.

Wystawa prowadzi przez kluczowe etapy twórczości Morandiego: od okresu związanego z nurtem Valori Plastici, w którym pozostawał w bliskich relacjach z Giorgiem de Chirico i Carlem Carrą, przez eksperymenty z abstrakcją w czasie II wojny światowej, aż po dojrzałe martwe natury z lat 50. oraz nastrojowe pejzaże. Język artystyczny Morandiego opiera się na niuansach tonalnych i kompozycyjnych. Sposób, w jaki malował przedmioty – butelki, wazony, muszle – zachęca do smakowania obrazów, długiego z nimi obcowania, kontemplacji. Podobnie rzecz ma się z pejzażami.

Wśród najważniejszych dzieł artysty wymieniane są Martwa natura z 1920 roku, charakteryzująca się rzeźbiarską klarownością i odwołaniami do klasyki malarstwa po I wojnie światowej, a także Martwa natura z muszlami z 1940 roku, przykład poszukiwań formalnych, jakie Giorgio Morandi prowadził w czasie wojny. Szczególne miejsce w narracji ekspozycji zajmuje Martwa natura z 1956 roku, reprezentująca dojrzały styl artysty: oszczędny i zrównoważony.

„Do budowania kompozycji niezmiennie wykorzystywał te same, proste przedmioty, szklane butelki, ceramiczne miski, cynowe dzbanki czy lampy naftowe. Zmieniał się jednak sposób, w jaki artysta badał wzajemne relacje między obiektami, ich rozmieszczenie na stole oraz natężenie światła. Efektem były kompozycje o wyraźnym charakterze architektonicznym, w których subtelnie eksperymentował z niuansami barwnymi i tonalnymi” – czytamy w opisie sekcji wystawy poświęconej martwym naturom.

Ważnym motywem w twórczości Giorgio Morandiego były muszle. Podejmował ten temat w obrazach, grafikach i rysunkach już od lat 20. XX w., z największą intensywnością w czasie II wojny światowej. To wówczas zrealizował cykl 18 obrazów, w którym muszle były jedynym przedmiotem kompozycji. Muszle, o organicznej rozrzeźbionej formie, pozwalały artyście na uchwycenie zmienności światła i koloru oraz kontrastów światłocieniowych. Motyw muszli pojawił się w pracach twórcy z Bolonii pod wpływem inspiracji Rembrandtem.

Pejzaże Morandiego przedstawiają widoki z okna pracowni artysty przy via Fondazza w Bolonii i domu w Grizzanie. Ciekawym dopełnieniem prezentacji w Zachęcie są zdjęcia z tych dwóch ważnych dla twórcy miejsc. Widok jego pracowni bardzo wiele mówi o samym artyście i jego stylu.

Na wystawie przedstawiony jest również wybór akwafort, które stanowiły ważny nurt w twórczości Morandiego. Prace takie jak Martwa natura z chlebem i cytryną z 1921 roku dowodzą jego mistrzostwa w operowaniu linią, światłocieniem i kontrastem. W grafikach, podobnie jak w malarstwie, artysta dążył do maksymalnej syntezy formy. Na ekspozycji zobaczyć można także akwarele. Akwarela była techniką kluczową w jego estetycznych poszukiwaniach w ostatnich latach życia, po tym jak w 1956 r. zrezygnował z techniki akwaforty.

Pod koniec kariery Morandi skupiał się na doskonaleniu języka malarskiego, dążąc do jeszcze większego uproszczenia przedmiotów. Na obrazach subtelną grę prowadzą ze sobą formy negatywowe i pozytywowe, pełne i puste, które wzajemnie się dopełniają w kompozycjach.

Sztuka do pomyślenia

W dobie nadmiaru bodźców wizualnych i nieustannego pośpiechu sztuka Giorgia Morandiego ma szczególną wagę. Każe się zatrzymać, zwolnić, zastanowić nad tym, co w życiu jest ważne i bliskie. Przypomina o tym, jak dużą wartość ma powolne, uważne patrzenie. Tematem do przemyślenia, który podsuwa wystawa, jest też znaczenie rytuału powtarzalności i kontemplacji, jako sposobu poznawania świata, zarówno w procesie twórczym, jak i w życiu.

Życie Giorgio Morandiego, które przybliżył podczas oprowadzania po wystawie Lorenzo Balbi, jest egzemplifikacją tych zagadnień. Morandi niemal nie wyjeżdżał z ukochanego miasta – Bolonii. Tylko dwukrotnie przekroczył granice Włoch. Ze swojego domu do Accademia di Belle Arti, gdzie w latach 1930–1956 był profesorem grafiki, zawsze szedł tą samą drogą, za każdym razem wstępując do mijanego kościoła.

Zaproszenia na zagraniczne wizyty, nawet na najbardziej prestiżowe wydarzenia, odrzucał, odpowiadając, „nie jadę”. Organizatorom przysyłał listę prac i schemat ich rozmieszczenia na ekspozycji. Twierdził, że w Bolonii ma wszystko, czego potrzebuje, więc nie widział powodu, by z niej wyjeżdżać.

Kochał kino. Był ekstremalnym palaczem. Gości zapraszał do siebie nie na kawę, czy wino, lecz na wspólne wypalenie papierosa. Na dymka wpadali do niego najwybitniejsi reżyserzy tamtych czasów. Ich filmów Morandi jednak nie oglądał osobiście, lecz wysyłał do kina umyślnego, który mu potem opowiadał o obrazach widzianych na ekranie.

Giorgio Morandi artysta z Bolonii

Giorgio Morandi (1890–1964), malarz, grafik i rysownik, żył i tworzył niemal wyłącznie w Bolonii. Większość swego życia spędził w skromnej pracowni przy via Fondazza, w której powstawały jego słynne martwe natury i pejzaże. Choć mało bywał i nie brylował w świecie sztuki, jego twórczość zyskała międzynarodowe uznanie. W 1957 roku przyznano mu Grand Prix w kategorii Malarstwo na Biennale w Sao Paulo. We Włoszech uznawany jest za jednego z najważniejszych twórców XX w.

artysta: Giorgio Morandi
kurator: Lorenzo Balbi, dyrektor MAMbo – Museo d’Arte Moderna di Bologna
partner: Włoski Instytut Kultury w Warszawie

zdjęcia: Andrzej Pieńkos / serwis prasowy Zachęty
Giorgio Morandi
18.07–5.10.2025
Zachęta — Narodowa Galeria Sztuki
pl. Małachowskiego 3, 00-916 Warszawa

W designdoc.pl znaleźć można informacje także o innych trwających obecnie wystawach w Zachęcie – Narodowej Galerii Sztuki